Lateralizacja – klucz do harmonijnego rozwoju dziecka

Jako terapeuta SI, często spotykam się z pytaniami rodziców o znaczenie lateralizacji i jej wpływ na rozwój dziecka. Chciałabym przybliżyć Ci to zagadnienie w praktyczny i zrozumiały sposób oraz pokazać, jak możesz wspierać swoje dziecko w rozwoju tej istotnej funkcji mózgu.

Czym jest lateralizacja?

Lateralizacja to proces specjalizacji półkul mózgowych, dzięki któremu prawa i lewa strona ciała przejmują określone funkcje, np. dominację jednej ręki, oka, nogi czy ucha. Prawidłowo ukształtowana lateralizacja skutkuje tym, że dziecko wyraźnie preferuje jedną stronę ciała do precyzyjnych czynności – najczęściej prawą lub lewą rękę. To fundament zarówno sprawności motorycznej, jak i wielu umiejętności szkolnych (m.in. czytania i pisania).

• Lateralizacja kształtuje się stopniowo u dzieci, zwykle między 3. a 7. rokiem życia.
• Wyróżniam: lateralizację jednorodną (prawo- lub lewostronną), niejednorodną (skrzyżowaną) i nieustaloną (brak wyraźnej dominacji).
• Zaburzenia lateralizacji mogą prowadzić do trudności w nauce i zaburzeń koordynacji ruchowej.
• Dobrze rozwinięta lateralizacja jest podstawą dla tzw. integracji bilateralnej, czyli współpracy obu stron ciała.

Warto pamiętać, że proces ten jest indywidualny – nie należy wymuszać dominacji jednej ręki.

Jak rozpoznać zaburzenia lateralizacji? Konsekwencje dla rozwoju dziecka

Zaburzenia lateralizacji, czyli brak ustalenia dominującej strony lub lateralizacja skrzyżowana, mogą utrudniać dziecku codzienne funkcjonowanie oraz osiąganie sukcesów szkolnych.

• Dziecko ma trudności z rozróżnianiem prawej i lewej strony ciała, co przekłada się na dezorientację w przestrzeni.
• Zauważam opóźnienia w rozwoju motoryki małej – dzieci wolniej opanowują czynności precyzyjne typu rysowanie, wycinanie, czy zapinanie guzików.
• Często pojawiają się trudności w nauce czytania i pisania – częsta zmiana ręki podczas rysowania, przestawianie liter, błędy w odwzorowywaniu kierunku znaków, trudności z prawidłowym pisaniem liniowym.
• Dzieci z nieustaloną lateralizacją są bardziej narażone na obniżoną koncentrację uwagi, wolniejsze tempo pracy oraz trudności w przyswajaniu sekwencji (np. dni tygodnia, alfabet).
• Brak ustalonej dominacji może wywoływać frustrację, obniżone poczucie własnej wartości oraz niechęć do zadań manualnych czy sportowych.

Rozpoznanie zaburzeń lateralizacji to pierwszy krok do skutecznego wsparcia rozwojowego dziecka.

Jak sprawdzić lateralizację? Testy i obserwacje

Zwykle korzystam z prostych testów i obserwacji podczas pracy z dzieckiem. Również w warunkach domowych można próbować ustalić dominującą stronę.

• Test ręki dominującej: Poproś dziecko, aby:
  • Przekładało kostki z pudełka do pudełka;
  • Rysowało, wycinało, nawlekało koraliki.
    Dominująca ręka będzie wybierana intuicyjnie do trudniejszych zadań.
• Test oka dominującego: Daj dziecku kartkę z otworem i poproś, by spojrzało przez otwór na przedmiot – okiem dominującym dziecko automatycznie celuje.
• Test nogi dominującej: Niech dziecko kopnie piłkę – bardziej zręczną nogą wybierze do wykonania kopnięcia.
• Test ucha dominującego: Dziecko przykłada ucho do zegara/grubej książki, aby „podsłuchać” tykanie. Dominuje to, które wybierze najczęściej.
• Zwracam szczególną uwagę na spontaniczne wybory podczas codziennej aktywności – obserwacja jest często wiarygodniejsza niż pojedynczy test.

Jeśli trudno jednoznacznie określić dominację po kilku testach, warto skonsultować się ze specjalistą – niejednoznaczna lateralizacja wymaga wsparcia psychologa lub terapeuty SI.

Ćwiczenia wspierające rozwój lateralizacji

Każdego dnia możemy wspierać dojrzewanie układu nerwowego dziecka, dbając o harmonijny rozwój jego lateralizacji. Oto praktyczne ćwiczenia, które zalecam rodzicom:

• Zabawy ruchowe przekraczające linię środkową ciała – np. sięganie prawą ręką po przedmiot po lewej stronie i odwrotnie, zakładanie ręki na ramię przeciwległe, turlanie się po podłodze.
  • Ćwiczenia tego typu rozwijają integrację półkul mózgowych oraz usprawniają koordynację ruchową.
• Rysowanie symetrycznych wzorów – malowanie obu rękami jednocześnie, łączenie kropek na kartce na przemian prawą i lewą ręką.
  • Dzięki temu stymulujemy współpracę obu stron ciała i wzmacniamy preferencję jednej z nich.
• Zabawy manipulacyjne – nawlekanie koralików, kręcenie bączkiem, wycinanie nożyczkami jedną ręką.
  • Zadania wymagające precyzji pozwalają wyłonić rękę sprawniejszą i utrwalić jej dominację.
• Ruchowa sekwencja „prawa – lewa” – marsz w rytmie: dotykamy prawą dłonią lewego kolana i odwrotnie, naprzemienne podnoszenie kolan do przeciwległego łokcia.
  • Tego typu ćwiczenia pomagają w rozumieniu kierunków i stron ciała.
• Gry w „lustro” – naśladowanie ruchów osoby prowadzącej stojąc twarzą w twarz: raz wykonując ruchy po tej samej, raz przeciwnej stronie.
  • To doskonały trening dla zdolności różnicowania stron i koncentracji uwagi.

Systematyczne włączanie tych ćwiczeń do codziennych zabaw przynosi najlepsze efekty, zwłaszcza u dzieci z opóźnioną lub niejednoznaczną lateralizacją. Jeśli masz wątpliwości, jak dostosować poziom ćwiczeń do wieku i możliwości dziecka, zachęcam do konsultacji z terapeutą SI lub psychologiem dziecięcym.

Proces lateralizacji jest fundamentem sprawności ruchowej, koncentracji oraz umiejętności szkolnych dziecka. Obserwacja, testy oraz systematyczne ćwiczenia wspierające sprawność jednej strony ciała mogą znacząco poprawić komfort i efektywność nauki. Jeśli zauważasz u swojego dziecka trudności opisane w artykule, nie wahaj się skorzystać ze wsparcia specjalisty – szybka interwencja to większa szansa na harmonijny rozwój i sukcesy szkolne.

Źródła naukowe:
Grabowska, A. (2019). Neuropsychologia.
Kuczyńska-Kwapisz, J., Sadowska, L. (2013). Lateralizacja i jej zaburzenia u dzieci.
Zawiślak, K., Grzywniak, C. (2014). Praktyczne aspekty diagnozowania lateralizacji.
Barański, A., Pietruszewski, J. (2011). Lateralizacja funkcji ruchowych u dzieci w wieku 5–10 lat.