Motywacji nie da się uczniom „dać” ani „wlać”. Można za to stworzyć warunki, w których mózg sam chce się uczyć. Psychologia i neurodydaktyka mówią o tych warunkach zaskakująco zgodnie, a większość z nich nauczyciel może wprowadzić już na jutrzejszej lekcji.
„Nie chce mu się”, „nic ich nie interesuje”, „liczy się tylko ocena” – te zdania padają w pokojach nauczycielskich codziennie. Za nimi zwykle nie stoi lenistwo uczniów, tylko konkretne mechanizmy: niezaspokojone potrzeby psychologiczne, przeciążenie, stres albo system nagród, który gasi ciekawość zamiast ją wzmacniać.
W tym artykule znajdziesz metody i strategie motywowania uczniów oparte na badaniach. Każda ma krótkie wyjaśnienie, dlaczego działa, i konkretne zdania albo ćwiczenia do wykorzystania w klasie.
Szkolenie dla Twojej rady pedagogicznej
Motywowanie uczniów działa najlepiej, gdy cały zespół mówi tym samym językiem. W Pomocnych Emocjach prowadzone są szkolenia rad pedagogicznych i kadry przedszkolnej łączące psychologię rozwojową z neurodydaktyką: praktyczne, z gotowymi narzędziami do wykorzystania na lekcjach i w pracy wychowawczej.
Zapytaj o termin i program dopasowany do Twojej placówki: tel. 888 215 953, kontakt@pomocne-emocje.pl.
Zobacz ofertę szkoleń dla szkół →Motywacja wewnętrzna i zewnętrzna – od czego zacząć
Psychologia rozróżnia dwa źródła motywacji. Motywacja wewnętrzna to robienie czegoś, bo samo zadanie jest ciekawe, ważne albo daje satysfakcję. Motywacja zewnętrzna to działanie dla nagrody, oceny, pochwały albo żeby uniknąć kary.
Szkoła nie obejdzie się bez motywacji zewnętrznej – są oceny, sprawdziany, egzaminy. Problem zaczyna się wtedy, gdy staje się ona jedynym paliwem. Uczeń uczy się „na sprawdzian” i zapomina materiał tydzień później. Przestaje też pracować, gdy nagroda znika.
Najlepiej zbadanym modelem jest teoria autodeterminacji Edwarda Deciego i Richarda Ryana. Według niej motywacja wewnętrzna rośnie, gdy zaspokojone są trzy podstawowe potrzeby psychologiczne:
Autonomia
Poczucie, że mam wpływ i wybór, a nie tylko wykonuję polecenia.
Kompetencja
Doświadczenie, że daję radę i robię postępy.
Relacja
Poczucie, że ktoś mnie widzi, akceptuje i że należę do grupy.
Większość skutecznych strategii motywowania uczniów to po prostu sposoby na zaspokojenie tych trzech potrzeb w codziennej pracy z klasą.
Co o motywacji mówi neurodydaktyka
Neurodydaktyka przenosi wiedzę o działaniu mózgu na praktykę nauczania. Kilka jej założeń szczególnie mocno wiąże się z motywacją.
1. Mózg nagradza to, co nowe i nieoczekiwane.
Układ dopaminergiczny reaguje najsilniej nie na samą nagrodę, ale na różnicę między oczekiwaniem a tym, co się wydarzyło. Badania Wolframa Schultza nazywają to błędem przewidywania nagrody. W praktyce przewidywalna, identyczna co tydzień lekcja daje mózgowi niewiele „sygnałów”, że warto się zaangażować. Zaskoczenie, zagadka czy nietypowe otwarcie lekcji działają odwrotnie.
2. Ciekawość wspiera zapamiętywanie.
W badaniu Matthiasa Grubera i współpracowników (2014) stan ciekawości aktywował obwody nagrody i hipokamp, a uczestnicy lepiej zapamiętywali nawet informacje poboczne, które pojawiły się w tym czasie. Ciekawość jest więc warunkiem uczenia się, a nie tylko miłym dodatkiem.
3. Przewlekły stres wyłącza myślenie.
Silny lub długotrwały stres osłabia pracę kory przedczołowej, która odpowiada za planowanie, koncentrację i pamięć roboczą (Arnsten, 2009). Uczeń, który boi się ośmieszenia albo jedynki, ma mniej zasobów na samo myślenie. Bezpieczeństwo emocjonalne nie jest „miękkim” dodatkiem do dydaktyki, tylko jej biologicznym fundamentem.
4. Emocje i relacje są częścią uczenia się.
Mózg jest narządem społecznym. Informacje powiązane z emocjami i z ważnymi dla nas ludźmi zapamiętujemy lepiej. Relacja z nauczycielem bywa dla ucznia pierwszym powodem, by w ogóle zainteresować się przedmiotem.
Uwaga na neuromity
Nie każda „neuro” metoda ma podstawy naukowe. Dopasowywanie lekcji do „stylu uczenia się” ucznia (wzrokowiec, słuchowiec, kinestetyk) nie poprawia wyników w badaniach (Pashler i in., 2008). Podobnie podział na „lewo- i prawopółkulowych” uczniów to uproszczenie bez oparcia w nauce. Dobra neurodydaktyka to różnorodność form i aktywne przetwarzanie, nie etykietowanie dzieci.
Strategie motywowania uczniów: autonomia
Autonomia w szkole nie oznacza, że uczniowie robią, co chcą. Chodzi o realny, nawet niewielki wpływ w ramach jasnych zasad.
- Wybór formy, nie celu. Cel lekcji jest wspólny, ale sposób pokazania wiedzy może być różny: notatka graficzna, krótka prezentacja, quiz dla kolegów, nagranie.
- Wybór kolejności. „Macie trzy zadania. Zacznijcie od tego, które wydaje się wam najprostsze.”
- Uzasadnianie zamiast nakazu. Uczniowie łatwiej przyjmują wymagania, gdy wiedzą, po co one są.
- Współtworzenie zasad. Zasady klasowe ustalone wspólnie są przestrzegane chętniej niż te zawieszone na ścianie.
Przykładowe zdania
Zamiast: „Na jutro wszyscy robicie zadania 1–10.”
Spróbuj: „Na jutro wybierzcie pięć zadań z dziesięciu. Ktoś, kto czuje się pewnie, niech weźmie te z gwiazdką.”
Strategie motywowania uczniów: kompetencja
Uczeń, który regularnie doświadcza porażki, uczy się, że wysiłek nic nie zmienia. Psychologia nazywa to wyuczoną bezradnością. Najskuteczniejszym lekarstwem jest doświadczenie postępu.
- Zadania w „strefie najbliższego rozwoju”. Za łatwe nudzą, za trudne zniechęcają. Najlepiej motywuje wyzwanie, z którym uczeń poradzi sobie przy odrobinie wsparcia (Wygotski).
- Jasne kryteria sukcesu. „Po tej lekcji będziesz umiał…” – uczeń wie, do czego zmierza, i może sam sprawdzić, czy mu się udało.
- Widoczny postęp. Karta umiejętności, „kiedyś/teraz”, porównanie z własnym wynikiem sprzed miesiąca, a nie z najlepszym w klasie.
- Częste, krótkie przypominanie. Ćwiczenie wydobywania informacji z pamięci (np. kartkówka bez oceny, 3 pytania na start lekcji) wzmacnia zapamiętywanie bardziej niż powtórne czytanie (Roediger i Karpicke, 2006). Daje też uczniom szybkie poczucie „wiem!”.
- Bezpieczny błąd. Błąd jako informacja, a nie powód do wstydu. Można omawiać typowe błędy anonimowo albo celebrować „błąd tygodnia”, z którego cała klasa się czegoś nauczyła.
Strategie motywowania uczniów: relacja
Relacja nauczyciel–uczeń to jeden z najsilniej powiązanych z zaangażowaniem czynników w badaniach edukacyjnych. Nie wymaga godzin rozmów – raczej konsekwentnych, drobnych gestów.
- Imię i powitanie. Witanie uczniów przy drzwiach to prosta praktyka, po której w badaniach poprawiało się zaangażowanie w pierwszej części lekcji (Cook i in., 2018).
- „2×10”. Przez dziesięć kolejnych dni poświęć dwie minuty rozmowy uczniowi, z którym masz najtrudniejszy kontakt – o czymkolwiek poza ocenami.
- Oddzielanie zachowania od osoby. „To, co zrobiłeś, było nie w porządku” zamiast „jesteś nieodpowiedzialny”.
- Praca w parach i grupach. Współpraca zaspokaja potrzebę przynależności, a tłumaczenie czegoś koledze utrwala wiedzę u obu stron.
Nagrody, oceny i pochwały – jak ich nie przedobrzyć
Klasyczny eksperyment Marka Leppera i współpracowników (1973) pokazał, że przedszkolaki, którym obiecano nagrodę za rysowanie, później rysowały z własnej woli rzadziej niż dzieci bez nagrody. To efekt nadmiernego uzasadnienia: gdy za coś, co było przyjemne, zaczynamy płacić, zmienia się powód działania. Metaanaliza Deciego, Koestnera i Ryana (1999) potwierdziła, że obiecywane z góry, zależne od wykonania nagrody obniżają motywację wewnętrzną.
Nie znaczy to, że nagrody są złe. Ważne jest, jak się z nich korzysta:
- Nagrody przy zadaniach nudnych, nie przy ciekawych. Tam, gdzie motywacja wewnętrzna już jest, nagroda może ją osłabić.
- Niespodziewane docenienie zamiast umowy „coś za coś”.
- Pochwała procesu, nie talentu. „Widzę, że sprawdziłeś trzy sposoby rozwiązania” zamiast „jesteś zdolny”. Pochwała za inteligencję może zniechęcać do podejmowania trudnych zadań (Mueller i Dweck, 1998).
- Informacja zwrotna zamiast samej oceny. Najskuteczniejsza odpowiada na trzy pytania: dokąd zmierzam, gdzie jestem teraz, co dalej (Hattie i Timperley, 2007).
Uczciwie o „nastawieniu na rozwój”
Koncepcja growth mindset Carol Dweck jest bardzo popularna, ale duże badania pokazują, że krótkie interwencje mają przeciętnie niewielki efekt, większy u uczniów z trudnościami (Sisk i in., 2018; Yeager i in., 2019). Plakat „Nie umiem… jeszcze!” niewiele zmieni. Zmienia natomiast codzienna praktyka: jak reagujesz na błąd, co chwalisz i czy dajesz drugą szansę.
Ciekawość i sens: jak zaczynać lekcję
Według George’a Loewensteina ciekawość pojawia się, gdy dostrzegamy lukę między tym, co wiemy, a tym, co chcielibyśmy wiedzieć. Zadaniem nauczyciela jest tę lukę pokazać – najlepiej na samym początku lekcji.
- Pytanie zamiast tematu. Zamiast „Temat: Fotosynteza” – „Skąd drzewo bierze kilkaset kilogramów masy, skoro ziemia w doniczce prawie nie ubywa?”
- Przewidywanie. „Jak myślicie, co się stanie, gdy…?” Uczniowie, którzy postawili hipotezę, chcą wiedzieć, czy mieli rację.
- Paradoks, zagadka, nieoczywisty obiekt. Przedmiot na biurku, nietypowe zdjęcie, liczba bez kontekstu.
- Powiązanie z życiem ucznia. W badaniu Hullemana i Harackiewicz (2009) uczniowie, którzy sami pisali krótko o tym, do czego materiał przyda się w ich życiu, bardziej interesowali się przedmiotem i mieli lepsze wyniki – zwłaszcza ci, którzy wcześniej nie wierzyli w swój sukces. Kluczowe jest to, że uczniowie sami szukali tego znaczenia, a nie tylko słuchali tłumaczenia nauczyciela.
Gdy uczniowi „się nie chce”
Brak motywacji to objaw, a nie diagnoza. Zanim uznasz ucznia za leniwego, sprawdź, co może się za tym kryć:
?Za trudne? Uczeń może unikać zadania, bo boi się, że pokaże, że nie umie. „Nie chce mi się” brzmi lepiej niż „nie rozumiem”.
?Za łatwe lub bez sensu? Nuda też jest sygnałem – często u uczniów zdolnych.
?Lęk i napięcie? Stres w domu, konflikt w klasie, przemoc rówieśnicza – wszystko to zabiera zasoby potrzebne do nauki.
?Zmęczenie i przeciążenie? Niewyspanie, nadmiar zajęć, ekrany do późna.
?Trudności rozwojowe? Specyficzne trudności w uczeniu się, ADHD czy problemy z przetwarzaniem sensorycznym często wyglądają z zewnątrz jak „brak chęci”. Wtedy warto porozmawiać z pedagogiem lub psychologiem szkolnym.
Rozmowa w cztery oczy
„Zauważyłam, że ostatnio rzadko kończysz zadania na lekcji. Nie chcę zgadywać, co się dzieje. Co jest dla ciebie teraz najtrudniejsze?”
„Gdybyś mógł zmienić jedną rzecz na tych lekcjach, co by to było?”
Zamiast… spróbuj…
| Zamiast… | Spróbuj… |
|---|---|
| „Jesteś taki zdolny!” | „Widać, ile pracy włożyłeś w ten plan wypracowania.” |
| „To będzie na sprawdzianie.” | „Jak myślicie, gdzie w życiu przyda się ta umiejętność?” |
| „Temat dzisiejszej lekcji to…” | Pytanie, zagadka albo przewidywanie na start |
| „Kto skończy pierwszy, dostanie plusa.” | „Sprawdźcie, ile z kryteriów sukcesu udało się wam spełnić.” |
| Porównywanie z najlepszym uczniem | Porównywanie ucznia z nim samym sprzed miesiąca |
| „Znowu błąd, ile razy mam tłumaczyć?” | „Ten błąd jest bardzo częsty. Zobaczmy, skąd się bierze.” |
| Jedna forma pracy przez całą lekcję | Zmiana aktywności co 10–15 minut |
Pięć rzeczy, które możesz zrobić jutro
Przywitaj uczniów przy drzwiach, po imieniu.
Zamień temat lekcji na pytanie, na które uczniowie nie znają jeszcze odpowiedzi.
Daj jeden mały wybór: kolejność zadań, formę pracy albo partnera.
Zakończ lekcję trzema pytaniami bez oceny – „co dziś zapamiętałeś?”.
Pochwal jednego ucznia konkretnie za wysiłek lub strategię, a nie za wynik.
Chcesz, żeby te strategie stały się wspólną praktyką całego grona? Sprawdź szkolenia rad pedagogicznych i kadry przedszkolnej lub zadzwoń: 888 215 953.
Źródła
- Arnsten, A. F. T. (2009). Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex structure and function. Nature Reviews Neuroscience, 10, 410–422.
- Cook, C. R. i in. (2018). Positive greetings at the door. Journal of Positive Behavior Interventions, 20(3), 149–159.
- Deci, E. L., Koestner, R., Ryan, R. M. (1999). A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Psychological Bulletin, 125(6), 627–668.
- Gruber, M. J., Gelman, B. D., Ranganath, C. (2014). States of curiosity modulate hippocampus-dependent learning via the dopaminergic circuit. Neuron, 84(2), 486–496.
- Hattie, J., Timperley, H. (2007). The power of feedback. Review of Educational Research, 77(1), 81–112.
- Hulleman, C. S., Harackiewicz, J. M. (2009). Promoting interest and performance in high school science classes. Science, 326, 1410–1412.
- Lepper, M. R., Greene, D., Nisbett, R. E. (1973). Undermining children’s intrinsic interest with extrinsic reward. Journal of Personality and Social Psychology, 28(1), 129–137.
- Loewenstein, G. (1994). The psychology of curiosity. Psychological Bulletin, 116(1), 75–98.
- Mueller, C. M., Dweck, C. S. (1998). Praise for intelligence can undermine children’s motivation and performance. Journal of Personality and Social Psychology, 75(1), 33–52.
- Pashler, H. i in. (2008). Learning styles: Concepts and evidence. Psychological Science in the Public Interest, 9(3), 105–119.
- Roediger, H. L., Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning. Psychological Science, 17(3), 249–255.
- Ryan, R. M., Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation. American Psychologist, 55(1), 68–78.
- Schultz, W., Dayan, P., Montague, P. R. (1997). A neural substrate of prediction and reward. Science, 275, 1593–1599.
- Sisk, V. F. i in. (2018). To what extent and under which circumstances are growth mind-sets important to academic achievement? Psychological Science, 29(4), 549–571.
- Yeager, D. S. i in. (2019). A national experiment reveals where a growth mindset improves achievement. Nature, 573, 364–369.












