Uczeń mówi o samookaleczeniu. Co powiedzieć w pierwszych 5 minutach?

Dla nauczycieli i wychowawców

Koniec lekcji, uczniowie wychodzą, a jedna osoba zostaje przy biurku. Podwija rękaw albo mówi cicho: „Muszę pani coś powiedzieć…”. W takiej chwili większość nauczycieli czuje jedno: „Nie jestem na to przygotowana”.

Dobra wiadomość jest taka, że nie musisz być terapeutą. Często to właśnie nauczyciel jest pierwszym dorosłym, któremu uczeń decyduje się powiedzieć o samookaleczaniu – bo jest blisko, bo budzi zaufanie, bo nie jest rodzicem. Twoim zadaniem nie jest rozwiązanie problemu, tylko spokojne przyjęcie tej informacji i przekazanie ucznia dalej – do osób, które mogą mu pomóc. To, jak przebiegnie te pierwsze kilka minut, ma jednak ogromne znaczenie: może otworzyć drogę do pomocy albo ją zamknąć.

Czego nie mówić – nawet w dobrej wierze

Najczęstsze błędy wynikają z przestraszenia i chęci szybkiego „naprawienia” sytuacji. Każde z poniższych zdań jest zrozumiałe – i każde może sprawić, że uczeń wycofa się i następnym razem nie powie już nikomu.

Zamiast… Dlaczego to nie pomaga Powiedz raczej…
„Obiecaj, że nie zrobisz tego więcej.” Samookaleczenie jest często sposobem radzenia sobie z nieznośnym napięciem. Zakaz bez innej strategii zostawia ucznia z poczuciem winy, gdy „złamie obietnicę”. „Chcę, żebyś dostał/a pomoc, która sprawi, że nie będziesz musiał/a tego robić.”
„Obiecuję, że nikomu nie powiem.” Nie możesz tego dotrzymać. Złamana obietnica niszczy zaufanie bardziej niż szczerość od początku. „Nie mogę tego zachować tylko dla siebie, ale powiem, komu i po co. Nie zostawię cię z tym.”
„Dlaczego to robisz? Przecież masz wszystko.” Brzmi jak ocena i bagatelizowanie. Uczeń często sam nie potrafi tego wyjaśnić. „Widzę, że jest ci bardzo trudno. Chcesz mi powiedzieć, co się dzieje?”
„Robisz to, żeby zwrócić na siebie uwagę.” Większość osób samookaleczających się ukrywa rany. Nawet jeśli to wołanie o uwagę – to znaczy, że uwagi potrzebuje. „Dziękuję, że mi zaufałeś/aś. To ważne, że o tym mówisz.”
„Pokaż mi to.” Oglądanie ran przez nauczyciela jest zawstydzające i nie jest jego rolą. „Czy masz teraz jakąś ranę, która wymaga opatrzenia? Pójdziemy razem do pielęgniarki.”

Pierwsze 5 minut: rozmowa krok po kroku

  1. Zatrzymaj się i daj sygnał, że słuchasz.
    Jeśli to możliwe, przejdź z uczniem w spokojniejsze miejsce – ale w zasięgu innych dorosłych, nie w zamkniętej pustej sali. Mów cicho i powoli. Twoja spokojna obecność jest teraz ważniejsza niż słowa.
  2. Przyjmij bez oceniania.
    „Dobrze, że mi o tym mówisz.” Nie musisz rozumieć, dlaczego uczeń to robi, ani się z tym zgadzać. Wystarczy, że nie reagujesz szokiem, złością ani obrzydzeniem.
  3. Sprawdź bezpieczeństwo tu i teraz.
    Zapytaj, czy ma świeże rany wymagające opatrzenia – jeśli tak, odprowadź ucznia do pielęgniarki. Zapytaj też wprost: „Czy zdarza ci się myśleć o tym, żeby odebrać sobie życie?” Wiele osób boi się tego pytania, ale bezpośrednie pytanie o myśli samobójcze nie „podsuwa pomysłu” – daje uczniowi przyzwolenie, by powiedzieć prawdę.
  4. Powiedz, co będzie dalej.
    „Teraz razem pójdziemy do pani pedagog/psycholog. Będę z tobą, dopóki tam nie dotrzemy.” Uczeń powinien wiedzieć, kto się dowie i po co. To zmniejsza lęk i poczucie utraty kontroli.
  5. Nie zostawiaj ucznia samego, jeśli jest w kryzysie.
    Jeśli uczeń mówi o myślach samobójczych, ma plan lub jest w silnym wzburzeniu – nie odsyłaj go na lekcję i nie zostawiaj bez opieki dorosłego. Przekaż go bezpośrednio specjaliście szkolnemu lub dyrekcji. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia dzwoń pod 112.

Po rozmowie: przekazanie sprawy dalej

Nauczyciel nie powinien zostawać z taką informacją sam – ani dla dobra ucznia, ani dla własnego. Jeszcze tego samego dnia:

Ścieżka po ujawnieniu samookaleczenia

  • Przekaż ucznia lub informację pedagogowi lub psychologowi szkolnemu – osobiście, nie mailem „na później”.
  • Zanotuj: datę, godzinę, słowa ucznia możliwie dosłownie, co zauważyłaś/zauważyłeś i co zrobiłaś/zrobiłeś.
  • Poinformuj wychowawcę i dyrekcję zgodnie z procedurą obowiązującą w szkole.
  • Rodzice muszą zostać poinformowani – najlepiej przez specjalistę szkolnego, z jasną informacją, gdzie szukać pomocy (poradnia, psychiatra dzieci i młodzieży, ośrodek środowiskowy).
  • Wyjątek: jeśli z rozmowy wynika, że uczeń może doświadczać przemocy w domu – nie kontaktuj się samodzielnie z rodzicami, tylko uruchom procedurę ze Standardów Ochrony Małoletnich.
  • Ustal, kto i kiedy sprawdzi, jak uczeń się czuje w kolejnych dniach.

Warto też powiedzieć uczniowi, że może szukać wsparcia także poza szkołą, o każdej porze:

Telefony zaufania dla dzieci i młodzieży (bezpłatne):
116 111 – Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży
800 12 12 12 – Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka
112 – w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia

Kilka słów o tym, co dzieje się w klasie

Samookaleczenia rzadko są całkowicie tajemnicą wśród rówieśników. Jeśli inni uczniowie wiedzą o sytuacji, mogą być przestraszeni, przytłoczeni albo – przeciwnie – rozmawiać o tym w sposób, który szkodzi. Nie prowadź na ten temat lekcji z całą klasą „na gorąco” i nie omawiaj sytuacji konkretnego ucznia na forum. Indywidualnie wspieraj uczniów, którzy byli powiernikami – oni również niosą ciężar, który nie powinien na nich spoczywać.

A co z Tobą po takiej rozmowie?

Rozmowa z uczniem, który się krzywdzi, zostaje w głowie. Pojawiają się myśli: „Czy dobrze zareagowałam?”, „Czy mogłem to zauważyć wcześniej?”, „Co, jeśli coś mu się stanie?”. To normalna reakcja – świadczy o tym, że Ci zależy, a nie o tym, że zrobiłaś/zrobiłeś coś źle.

  • Nie zostawaj z tym sama/sam. Porozmawiaj z pedagogiem, psychologiem szkolnym lub zaufaną osobą z zespołu – z zachowaniem dyskrecji wobec ucznia.
  • Pamiętaj o granicach swojej roli. Przekazałaś/przekazałeś sprawę dalej – za terapię i leczenie odpowiadają specjaliści. To nie jest porzucenie ucznia, tylko oddanie go w odpowiednie ręce.
  • Daj sobie chwilę. Kilka spokojnych oddechów, krótki spacer, rozmowa po pracy. Napięcie po trudnej rozmowie jest fizyczne – potrzebuje rozładowania.
  • Jeśli myśli wracają przez wiele dni i odbierają sen – to sygnał, by poszukać wsparcia dla siebie, np. superwizji lub konsultacji psychologicznej.

Jedna spokojna rozmowa może otworzyć drogę do pomocy

Uczeń, który mówi nauczycielowi o samookaleczaniu, robi coś bardzo odważnego. Nie oczekuje gotowych odpowiedzi – potrzebuje dorosłego, który się nie przestraszy, nie oceni i nie zostawi go samego. Najlepiej, by taką reakcję znała cała kadra, a nie tylko pedagog szkolny.

Jeśli chcesz przygotować na to radę pedagogiczną, możesz zamówić warsztat „Zdrowie psychiczne uczniów” albo wybrać Pakiet profilaktyczny: warsztat dla nauczycieli i prelekcję dla rodziców w jednym dniu. Pakiet może być finansowany z gminnego programu profilaktyki – pomagam przygotować opis programu do wniosku. Sprawdź cennik i zapytaj o termin.

Irena Zobniów – twórczyni projektu Pomocne Emocje, trenerka rozwoju emocjonalnego dzieci i młodzieży, mediatorka, trenerka TUS i TZA. Prowadzi warsztaty dla rad pedagogicznych i prelekcje dla rodziców online w całej Polsce oraz stacjonarnie we Wrocławiu i okolicach.
Autor Pomocne Emocje

O autorze

Jestem trenerem kompetencji rodzicielskich oraz specjalistą ds. trudnych zachowań u dzieci. Łączę wiedzę trenera TUS i terapeuty Integracji Sensorycznej (SI), dzięki czemu patrzę na rozwój dziecka w sposób holistyczny i pomagam rodzicom lepiej rozumieć emocje dzieci.

Potrzebujesz indywidualnego wsparcia w wychowaniu dziecka?

📅 Umów konsultację rodzicielską online

TGS

Kategorie:

Szkoła

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Kategorie bloga

Prowokacje, brak współpracy i trudny rodzic. Narzędzia mediacyjne i deeskalacyjne w pracy nauczyciela

Dla nauczycieli i wychowawców Uczeń ostentacyjnie ignoruje polecenie, a klasa czeka, co zrobisz. Po lekcji dzwoni rodzic z pretensjami[…]

Mediacja przy rozwodzie: jak wygląda krok po kroku i ile kosztuje?

Mediacja rodzinna · Wrocław i online Rozstanie to jeden z najtrudniejszych momentów w życiu. Do emocji dochodzą bardzo praktyczne[…]

Uczeń mówi o samookaleczeniu. Co powiedzieć w pierwszych 5 minutach?

Dla nauczycieli i wychowawców Koniec lekcji, uczniowie wychodzą, a jedna osoba zostaje przy biurku. Podwija rękaw albo mówi cicho:[…]

Standardy Ochrony Małoletnich po ewaluacji: co dalej z wnioskami

Dla dyrektorów szkół i przedszkoli Standardy Ochrony Małoletnich po ewaluacji: co dalej z wnioskami? Ewaluacja standardów jest zrobiona, raport[…]

Konflikt czy już przemoc? 5 sygnałów bullyingu, które łatwo przeoczyć w klasie

Dla nauczycieli i wychowawców Konflikt czy już przemoc? 5 sygnałów bullyingu, które łatwo przeoczyć w klasie „Pokłócili się, to[…]